इकिगाई

 

हेक्टर गार्सिया, फ्रान्सिस मिरेलस

निरोगी, आनंदी आणि कार्यक्षम दीर्घायुष्याचं जपानी रहस्य

जपानी लोक असं मानतात की, प्रत्येक माणसाचा इकिगाई असतोच. या पुस्तकासाठी इकिगाई या संकल्पनेची माहिती गोळा करत असताना लेखकाने शतायुषी लोकांच्या मुलाखती घेतल्या आणि त्यांच्या दीर्घायुष्याचं खरं रहस्य जाणलं. ते त्यांनी या पुस्तकामधून आपल्यासमोर मांडलं आहे. या पुस्तकामुळे आपल्यालाही आपला इकिगाई सापडायला नक्कीच मदत होईल.

* शारीरिक स्वास्थ्यासाठी ८० टक्क्यांचं रहस्य.

* उत्साही शरीर, उत्साही मन.

* तणावाचा फायदा घेण्याची कला.

* स्टीव्ह जॉब्ज यांचे जपानी संस्कृतीवरील प्रेम.

* लोगोथेरेपी आणि मोरिता थेरेपी.

* तंत्रज्ञान आणि संस्कृतीचा संगम.

--------------

रोज सकाळी उठल्यावर तुम्ही स्वत:ला  ’आला बॉ अजून एक दिवस अंगावर’ असं म्हणता की ’अहा, सुरु झाला एक नवा कोरा दिवस’ असं म्हणता. तुमचं उत्तर दुसरं असेल तर तुम्हाला तुमची इकिगाई बहुतेक गवसली आहे. ती अधिक अचूक उमजावी म्हणून हे पुस्तक तुम्ही वाचायला हवं, तुमचं उत्तर जर पहिलं असेल तर मग हे पुस्तक तुमच्यासाठीच आहे. 

जिंदगी लंबी नही बडी होनी चाहिएँ, असं आपण म्हणतो. बहुसंख्य जपानी लोकांची जिंदगी मात्र लंबी आणि बडी दोन्ही असते, जपानमध्ये समाधानी, कार्यक्षम आणि दीर्घायुषी लोकांचे प्रमाण जगाच्या तुलनेने जास्त आढळून येते. ओकिनावा भागात शतायुषी लोक मोठ्या प्रमाणात आहेत. यामागे इकिगाई म्हणजेच जगण्याची सकारात्मक प्रेरणा आहे हे लक्षात आल्यावर लेखकद्वयीने अनेक शतायुषी जपानी लोकांच्या मुलाखती घेतल्या, चर्चा केली आणि त्यातून हे पुस्तक साकार झालं. यातली इकिगाईची जादू अनेकांना भावली आणि पुस्तकाचा जगभरात अनेक भाषातून अनुवाद होत गेला.

माणसाची सगळी धडपड अमरत्वाकडे पोचण्य़ासाठी असते. ययातिची प्रातिनिधीक कथा आपल्याला माहित आहे. तंत्रज्ञान आणि वैद्यकशास्त्र वेगाने अत्याधुनिक होत चालले आहे त्यामुळे आपली जिंदगी गेल्या पिढीच्या तुलनेने ’लंबी’ होत चालली आहे. रे कर्झवेल या संशोधकाच्या मते काही दशकात आपण खरोखरच हवे तितके जगू शकू पण बहुसंख्य जीवशास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे की कितीही प्रगती केली तरी आपल्या नव्या पेशी तयार होण्याची प्रक्रिया १२० वर्षांनी थांबतेच त्यामुळे त्यापुढे जगणे शक्य नाही. 

मन, मेंदू आणि शरीर 

जपानबरोबरच जगात काही बेटांवरदेखील सुखी दीर्घायू माणसं आढळतात. संशोधनाअंती असा निष्कर्ष निघतो की यांच्या जिवलग मित्र-मैत्रिणींचा घट्ट ग्रुप, उत्तम कौटुंबिक नातेसंबंध ,आहारात भाज्यांचं पुरेसं प्रमाण पुरेसं, भरपूर चालणं, तणावमुक्त जीवनशैली.

शरीर- 

प्रत्येक वेळी ८०% पोट भरेल इतकाच आहार घ्या. पोटभर जेवणे, आग्रह करकरुन वाढणे हे आपल्या भारतीय संस्कृतीत फार महत्वाचे मानले जात असले तरी शरीराला हानीकारक आहे. स्क्रीनटाईम शक्य तितका कमी करा, भरपूर चाला. लवकर निजा लवकर उठा. पुरेशी झोप घ्या. आपली दिनचर्या तपासा. शरीर उत्साही असेल तरच आपलं मन टवटवीत राहील. 

मेंदू- 

मन:शांती ही शरीरस्वास्थ्याइतकीच मेंदूच्या कार्यक्षमतेवर अवलंबून आहे. चाकोरीत फिरणार्‍या मेंदूवर गंज चढतो आणि त्या व्यक्तीला हळूहळू जगण्याचा कंटाळा येऊ लागतो. मेंदू कार्यक्षम राखण्यासाठी नवीन विषयांचे वाचन, प्रशिक्षण, त्यावर चर्चा, बौद्धिक खेळ, नवनव्या लोकांना भेटणे, नवीन कौशल्ये आत्मसात करणे इ. आवश्यक आहे. मेंदूची कवाडे जगाकडे उघडणे गरजेचे आहे. त्याने जगण्यात चैतन्य येते, उत्साह येतो. 

मन- 

मोई म्हणजे जिवलगांचा कंपू. समान आवडीच्या, एकाच ध्येयासाठी काम करणार्‍या गटासह आपले जवळचे नाते आपल्याला जीवनाशीही नकळत बांधून ठेवते. मोई हा काहीसा आपल्या बीसीसारखा प्रकार आहे. मोईतले सदस्य दर भेटीत ठराविक पैसे जमा करतात आणि गरजेनुसार ते परतफेडीच्या अपेक्षेसह एखाद्या सहकार्‍याला देतात. यातून त्याला आर्थिक आणि मानसिक दिलासा मिळतो.

आपल्या मनावर वेगवेगळे ताण असतात. हे ताण नीट हाताळू न शकणारे लोक अकाली प्रौढ दिसू लागतात. त्यातले काही ताण जगताना भेडसावणार्‍या गंभीर समस्या, अभाव, अडचणी, क्लेशदायक घटना, असुरक्षिततेची भावना, नात्यातला दुरावा, वियोग, पराजय इ. मुळे उद्भवतात. तर काही ताण आपल्यातले चिंतातूर जंतू स्वत:च निर्माण करतात. उदा: सोशल मिडियावर कमी लाईक्स आले म्हणून खंतावणे, इतरांशी सतत स्पर्धा करणे इ. 

मानसशास्त्रज्ञांच्या मते ’माईंडफुलनेस’ हा यावर उपाय आहे. प्रत्येक क्षणाचा समरसून आनंद घेण्याची क्षमता आपण जितकी वाढवू शकू तितकी आपण तणावावर आधिकाधिक मात करु शकू. हातून गेलेल्या गतकालाबद्दल हळहळ आणि हातात नसलेल्या भविष्याबद्दल हुरहूर वाटत राहिल्याने आजचा, आत्ताचा क्षण निसटून तर जात नाहीये ना याबाबत आपण सजग राहिलो ताण निश्चित कमी होईल. अर्थात हे प्रयत्नपूर्वक साध्य करावे लागेल पण याची परिणीती एका निरामय आणि दीर्घायू जीवनात होईल हे नक्की. 

लोगोथेरपी ते इकिगाई

सिग्मंड फ्रॉइड एकदा म्हणाले होते ,"भिन्न स्वभावाच्या/विचारांच्या काही माणसांना उपोषणाला बसवा. भुकेच्या तीव्रतेबरोबर आतला खरा माणूस बाहेर पडू लागेल. सगळी प्रचंड भुकेली माणसं शेवटी एकाच पातळीवर येतील.’ परंतु हिटलरच्या क्रूर छळछावणीतील वेगवेगळ्या अनुभवांमुळे माणसाची एखाद्या घटनेला प्रतिसाद देण्याची पद्धत त्याच्या आत्मबलावर अवलंबून असते हे व्हिक्टर फ्रँकलने स्वत: अनुभवले, पाहिले होते त्यामुळे त्यांना हे पटले नाही. आत्मबल वाढवणारी लोगोथेरेपी त्यांनी विकसित केली. लोगो म्हणजे ग्रीकमध्ये अर्थ. लोगोथेरपी म्हणजे जीवनाचे उद्दिष्ट्य, जीवनाचा अर्थ शोधणे. या थेरपीचे तीन टप्पे सांगितले जातात. 

पहिला टप्पा- कोणत्याही परिस्थितीत कार्यमग्न राहून अर्थपूर्ण काम करत राहणे. 

दुसरा टप्पा- यशाचे परिमाण आपले आपण ठरवणे. 

तिसरा टप्पा- परिस्थिती आपल्या हातात नसली तरी तिला कसा प्रतिसाद द्यायचा हे सर्वस्वी आपल्या हातात असते हे समजून घेणे. 

इकिगाई हे लोगोथेरपीच्या मार्गावरचे अंतिम ध्येय आहे. इकिगाई मन आणि मेंदूबरोबरच शरीरस्वास्थ्याचाही विचार करते. 

सापेक्षतावाद आपल्याला माहित आहे. तापलेल्या वस्तूला एक मिनिट स्पर्श करा. ते मिनिट युगांचं वाटेल. आपल्या प्रिय व्यक्तीसोबत एक तास घालवला तर तो तास एका मिनीटातच संपल्यासारखा वाटेल. आपण कशात जास्त रमतो? आपण वेळेकडे कसे पाहतो, त्या त्या वेळेत कोणते काम निवडतो, ते किती कौशल्यपूर्ण त-हेने करतो, किती लक्षपूर्वक करतो, त्यात कसा आनंद मिळवतो याचा शोध घेतला तर आपल्याला आपली इकिगाई सापडणे सोपे होईल. एकदा एखादे कौशल्य आत्मसात झाले तर पुढचे ध्येय निश्चित करुन आपल्या ठराविक साच्यापलिकडचे एखादे कौशल्य शिकण्याचा प्रयत्न करावा. एकाच वेळी अनेक कामे करणे हे खरे तर कसब नव्हे. मुळात आपण एकावेळी अनेक कामे केल्याने आपली कार्यक्षमता उलट कमी होते. एका वेळी एकाच कामावर लक्ष केंदित करुन मन विचलित होऊ न देता ते पूर्ण केले तर अधिक चांगले परिणाम दिसून येतात. आपण इकिगाईच्या अधिक जवळ पोचतो.

सायबर विश्व आणि सामान्य माणूस

 ३६ फोटोंचा रोल पुरवून पुरवून वापरणारी आणि एडिट करायची सोय नसल्याने, बरेवाईट आलेले फोटो तसेच अल्बममध्ये लावून अधूनमधून पाहत स्मरणरंजन करणारी, घराला साहित्यिक नाव देणारी मध्यमवर्गी पिढी संपली. नंतर आली नव्वदच्या दशकातल्या जागतिकिकरणामुळे झालेल्या उलथापालथींनी काहीशी गडबडून गेलेली, मुलगा परदेशी, त्यातूनही अमेरिकेला जावा अशी स्वप्न बघणारी, ब्लॉकमध्ये राहणारी ’हॉटशॉट’ पिढी. आणि मग आली आजची तथाकथित ग्लोबल, डिजिटल पण फोमोने (फिअर ऑफ मिसिंग आऊट) ग्रासलेली ’सायबर’ पिढी. तरुण वयात स्टुडिओत अवघडल्या अवस्थेत बसून किंवा अटेंशन पोझमध्ये तिरकं उभं राहून फक्त ’दाखवण्यासाठी’ काढायच्या फोटोपासून, मुक्तपणे स्वत:च्या छबीतून म्हणजे सेल्फीतून स्वत:ला हवं तसं बिनधास्त व्यक्त करण्यापर्यंतचा सामान्य माणसाच्या पिढ्यांचा हा प्रवास फक्त फोटोंपुरता मर्यादित नाही. पूर्वी रात्र आणि दिवस हेच काळाचे मुख्य भाग होते. आता स्वेच्छेने या तंत्रज्ञानापासून अंतर राखून राहणारे, समूह माध्यमांना (सोशल मिडिया) आपल्या आयुष्यात लुडबूड करु न देणारे काही अपवाद वगळले तर आजच्या पिढीचं जगणं ’ऑनलाईन’ आणि ’ऑफलाईन’ या दोन पटात विभागलं गेलं आहे. 

अर्थशास्त्राच्या पिरॅमिड रचनेत श्रीमंत अग्रभागी, सामान्य माणूस मध्यभागी आणि दारिद्यरेषेखालचा वर्ग तळाला असे धरले तर हा मधला भाग देशाची प्रत ठरवतो असं म्हणता येईल. देशाची गुणवत्ता तिथल्या सामान्य माणसाच्या वर्तनावरुन ठरते. उच्चभ्रू समाज हा विश्वसंस्कृतीचे प्रतिनिधीत्व करत असतो तर तळागाळातला समाज हा मुलभूत प्रश्नांशी झगडताना मूल्य, संस्कृती वगैरे जीवनाचे चोचले पुरवू शकत नाही म्हणूनही असेल कदाचित. आज सामान्य माणसाच्या जीवनशैलीचे ढोबळमानाने ’सायबररहित’ जीवनशैली आणि ’सायबरसहित’ जीवनशैली हे दोनच प्रकार उरले आहेत असे वाटू लागले आहे. या मधल्या भागातही खरं तर त्रिस्तरीय रचना आहे. तंत्रज्ञान आणि जगणं याची गल्लत न करणारी ’सायबररहित’ जीवनशैलीचं प्रतिनिधीत्व करणारी अपवादात्मक मंडळी पहिल्या स्तरात आहे. तंत्रस्नेही असलेले, नवनवी तांत्रिक उपकरणं वेगाने हाताळू शकणारे, ’ऑनलाईन’ विश्वात लीलया वावरणारे यात दुसर्‍या स्तरावर आहेत. ही दोन्ही प्रकारची मंडळी देशाच्या महाकाय लोकसंख्येच्या तुलनेत अगदी मोजकी आहेत. कामापुरतं तंत्रज्ञान हाताळता येणारे, अपुर्‍या माहितीमुळे तांत्रिक उपकरणांबद्दल प्रचंड कुतूहल पण भीती असलेले, ऑनलाईन विश्वाशी जुळवून घेण्याच्या धडपडीत या भीतीचं सावट ऑफलाईन जगताना देखील मनावरुन दूर करु न शकणारे या उतरंडीच्या तळाशी आहेत. बहुसंख्य सामान्य माणसं या मधल्या भागाच्या तिसर्‍या स्तरात आहेत. यात निम्नमध्यमवर्गीय, मध्यमवर्गीय आहेत आणि बर्‍याच प्रमाणात उच्चमध्यमवर्गीय देखील. निमशहरी, शहरी आणि काही प्रमाणात ग्रामीण देखील.

मधल्या भागातल्या या मध्यमवयीन सामान्य माणसाला कसेही करुन वरच्या स्तरावर जायचे आहे. पिरॅमिडच्या टोकाला पोचायचे आहे. तिथली जीवनशैली हे त्याचे स्वप्न आहे. त्यामुळे तिचे अनुकरण करताना त्याला अप्राप्य असलेला किंवा क्वचित होणारा विमान प्रवास फेसबुकवर चेक-इन करायचा असतो. आहे. बार्बेक्यू नेशनमध्ये मित्राने दिलेल्या पार्टीचा ग्रुप सेल्फी इन्स्टावर अपलोड करायचा असतो. हॉटेलचे ऑनलाईन बुकींग करायचे असते. किंडलवरुन पुस्तक चाळायचं असतं. रेल्वे प्रवासातल्या एखाद्या अडचणीबद्दल पटकन संबंधित अधिकार्‍यांना ट्वीट करायचं असतं. जीपीएसच्या मदतीने नव्या जागी अचूक पोचायचं असतं. फूडअ‍ॅप वरुन पिझ्झा मागवायचा असतो. जाहिरातीतून दिसणारे ओट्स, टोफू, ऑलिव्ह ऑईल, ब्रोकोली, किवी असले अभारतीय पदार्थ वापरणं ’इन’ असल्यामुळे ते ऑनलाईन मागवायचे असतात नाहीतर आपण बॅकवर्ड पालक ठरु अशी भीती वाटत असते. याशिवाय विवाहजुळणीच्या अ‍ॅपवरुन जोडीदार शोधायचा असतो. कामाचे अ‍ॅप्लिकेशन्स फॉर्म्स ऑनलाईन भरायचे असतात आणि आपल्याला मिळालेली लेटेस्ट माहिती व्हॉट्सअ‍ॅप वरुन इतरांना सर्वात आधी पाठवायची असते.. हे सगळं करता यावं म्हणून घेतलेला पण दोन वर्षातच आउटडेटेड झालेला मोबाईल बायबॅक करुन नवा मोबाईल, ऑफर संपायच्या, इन्स्टॉलमेंटवर अ‍ॅमेझॉनवरुन विकत घ्यायचा असतो. 

अर्थात यात लिंगभेद उरलेला नाही. २०१३ पर्यंत पुरुषांची मक्तेदारी असलेली ऑनलाईन खरेदी महिलाही करताना दिसू लागल्यात. घरातील पुरुषांचा जुना फोन वापरणार्‍या बहुतेक महिलांकडे आता स्वत:चा स्मार्ट फोन आलेला असतो. येत्या वर्षाअखेरीस ऑनलाईन खरेदी करणार्‍या महिलांची संख्या १५ कोटीपर्यंत जाईल असं इकॉनॉमिक्स टाईम्स सांगत असतो. यात निमशहरी व शहरी भागातल्या, विशेषत: १८ ते ४५ वर्षे वयोगटातील महिला ग्राहकांचा समावेश असतो. त्यांनाही पिंटरेस्टवर नव्या पर्सेसची डिझाईन शोधायची असते. यू ट्यूबवर पाहिलेले पाव घरी करुन पाहायचे असतात. मिंत्रावरुन घेतलेल्या टॉपमधला फोटो फेसबुकवर मैत्रिणींना टॅग करुन अपलोड करायचा असतो. मग त्याला आलेले लाईक्स थोड्य़ा थोड्या वेळाने तपासायचे असतात. झालंच तर त्यावरील प्रत्येक कमेंटला थँक्यू म्हणायचे असते. 

दुसर्‍या बाजूला हेच सायबर जग अनेक सामान्यांना असामान्य करत असतं. लिहितं करत असतं. त्यांना जागतिक ओळख मिळवून देतं. त्यांच्या शब्दाला, कृतीला व्हायरल करुन चळवळीचं रुप देतं. त्याच्या प्रतिक्रियांची दखल घेऊन आक्षेपार्ह जाहिराती मागे घ्यायला लावतं. राजकारण घुसळून टाकतं. सामान्य माणसाला तुच्छ लेखणार्‍या भल्याभल्यांना थेट सवाल करतं, उत्तरं द्यायला बांधील करतं. नवी उमेद, यूअर स्टॊरीसारख्या ब्लॉगवर सामान्य माणसाच्या यशोगाथा झळकवतं. स्वतः अपंग असून मन:पूर्वक रुग्णसेवा करणारा एखादा डॉक्टर इथे भेटतो. मुलींच्या नावाच्या पाट्या घराघरात लावून त्यांना मानसन्मान प्राप्त करून देणारे दादाभाऊ भेटतात. मासिक पाळीच्या काळात मुली गैरहजर राहू नयेत म्हणून त्यांच्यासाठी जिल्हा परिषद शाळेत चेंजिंग रूमची व्यवस्था करणारी एखादी शिक्षिका इथे भेटते. स्वतःचं मूल कर्णबधीर असलेले आणि इतर कर्णबधीर मुलांसाठी काम करणारे पतीपत्नी भेटतात. शाळेच्या परिसरातल्या गुटखा विक्रेत्याला विद्यार्थ्यांचं नुकसान करण्यापासून परावृत्त करून भाजीविक्रीचा व्यवसाय सुरू करून देणारा एखादा शिक्षक इथे भेटतो. आपले विचार नीट मांडू न शकणार्‍या ग्रामीण तरुणाच्या शेतीच्या नव्या प्रयोगाला इथे शब्दबद्ध केलं जातं. वेगवेगळया ग्रुप्सवर घनघोर चर्चा घडतात. अव्यक्त राहिलेल्या स्त्रियांना स्वत:चा अवकाश इथे मिळतो. त्यांच्यातल्या कलाकाराला प्रतिसाद मिळतो. ’हाऊ टू’ ने सुरू होणार्‍या अनेक प्रश्नांची उत्तरं दृक् श्राव्य स्वरुपात यू ट्यूबवर मिळतात. शिक्षणाची नवनवी दालनं खुली होतात. जगभरातली शहरं, संग्रहालयं घरबसल्या पाहता येतात, शासनाचे प्रकल्प सर्वसामान्यांपर्यंत पोचतात. त्याच्या छोटेखानी घरगुती उद्योगाला अर्थकारणाच्या नव्या संधी उपलब्ध होतात. रत्नागिरीतला आंबा थेट न्यूयॉर्कला पोचतो तर चुकतमाकत इंग्रजी बोलणार्‍या राजस्थानी महिलेच्या ऑनलाईन कुकिंग क्लासमध्ये फ्रेंच शेफ प्रवेश घेतात. हेच सायबर जग एखाद्या आपत्तीनंतर अनेक सामान्यांचे मदतीचे हात पीडितांपर्यंत पोचवतं. परदेशी आप्तांना व्हर्च्युअली शून्य भौगोलिक अंतरावर आणून नव्याने त्यांच्याशी नातं जोडून देतं. सामान्य माणसाला आपणही कुणीतरी आहोत अशी मानसिक उभारी देतं.

अर्थात या सायबर विश्वात रुळताना सुरुवातीला त्याची त्रेधा उडते. तो एटीएममधून पैसे काढताना दहादा खात्री करतो, ऑनलाईन बिलं भरण्यापेक्षा त्यासाठी हाफ डे टाकून रांगेत जाऊन उभा राहतो. पण कधी गरज, कधी क्रेझ म्हणून वापरता वापरता सामान्य माणसाला हळूहळू बर्‍याच गोष्टी करता येऊ लागतात. आजवर त्याच्यासाठी स्वप्नवत असलेलं ऑनलाईन जग त्याच्या बोटाच्या इशार्‍यावर उपलब्ध झालेलं असतानाच कोविडचा प्रादुर्भाव त्याच्या जगण्यालाच नव्हे तर अवघ्या जगाला ग्रासून टाकतो आणि आजवर गमतीचं वाटणारं ऑनलाईन जग त्याच्या ऑफलाईन जगात रोरावत शिरतं. घरात अडकलेल्या सर्वांना सतत ऑनलाईन राहणं हाच बाहेरच्या जगाशी स्वत:ला जोडण्याचा मार्ग उरतो. पर्याय म्हणून याआधी उपलब्ध असलेलं ऑनलाईन शिक्षण आता अपरिहार्य होतं. त्याला पगार कपातीच्या अडचणीतच लॅपटॉपच्या खरेदीला प्राधान्य द्यावं लागतं. कामाशिवाय उरलेल्या वेळेत हाती घेतलेल्या पुस्तकात त्याचं मन रमत नाही. तो सतत मोबाईलमध्ये डोकावतो आणि तेच करणार्‍या आपल्या मुलाला स्क्रीन टाईम वाढल्याबद्दल रागावतो. ऑनलाईन, ऑफलाईन दोन्ही जगांची सीमारेषा पुसट व्हायला लागते. सकाळी तो दूरदर्शनवर रामायण बघतो आणि रात्री फुकट प्लॅन संपायच्या आत नेटफ्लिक्ससारख्या ओटीटीवरच्या वेब सिरिजचे एकामागून एक सीझन्स. त्यातलं शिवीगाळ, हिंसाचार आणि उत्तेजक दृश्यांनी भरलेलं कथानक त्याला परकं वाटत राहतं पण वरच्या स्तरात जायचं असेल तर हे सगळं पाहाणं क्रमप्राप्त असतं. 

‘मागणी तसाच पुरवठा’ आम्ही करतोय असे म्हणून कलाकार त्यांच्या व्यावसायिक हतबलतेचे आणि माध्यमं त्यांच्या सर्जनशीलतेच्या मर्यादांचे खापर सरसकट प्रेक्षकांच्या माथी फोडत राहतात. विषमता असलेल्या या देशातील सामान्य जनतेला कोणते आणि कसे संदेश द्यायचे हा मोठा बिकट प्रश्न नक्कीच असला तरी सवंग करमणुकीखेरीज पर्याय नसावा असं कोणतंही सांस्कृतिक दारिद्र्य भारतात नसतं. पण बहुतेक माध्यमसम्राटांसाठी भारतीय सामान्य माणूस हा माणूस नसून फक्त आणि फक्त ग्राहक असतो. कोणत्याही धर्मगुरू किंवा राजाने उपभोगली नसेल एवढी सत्ता माध्यमसम्राटांच्या हातात असते. मनोरंजनाच्या बाजारात नैतिकतेचा विचार करण्याइतकी उसंत त्यांना नसते.

माहितीच्या आणि मनोरंजनाच्या महापुरामुळे कोविड आधीच लागण झालेला फोमो (फिअर ऑफ मिसिंग आऊट) नामक आजार सामान्य माणसाला ग्रासू लागतो. घरात अडकलो असू वा कामापुरतं बाहेर जात असू ,जगाबरोबर ऑनलाईन धावायच्या स्पर्धेत त्याला मागे पडायचं नसतं. सगळं काही आपल्याला सर्वात आधी कळलं पाहिजे याने तो पछाडून जातो. ते आपल्याला सर्वात आधी कळलं आहे हे इतरांना कळल्यावर ऑनलाईन जगातला रुबाब वाढत असल्याने त्याला ते घाईने फॉरवर्ड करायचं असतं. शिवाय लिहिता येणारा किंवा गुगल करुन कॉपी पेस्ट करणारा प्रत्येक जण स्वत:ला लेखक समजू लागतो. त्याला लाईक्स मोजण्याचा नार्सिसिस्ट नाद लागतो. चांगली पदवीधर व्यक्ती ’रात्री कॉसमॉस किरणे येणार असल्याचे, अमुक वेळा पाठवल्यास आपोआप बॅटरी चार्ज होण्य़ाचे’ अतर्क्य मेसेज धडाक्यात पुढे पाठवते. अगदी उच्चशिक्षित व्यक्ती सुद्धा ’अमक्याकडून आला म्हणजे खरंच असेल’ असं म्हणत एखादा अंधश्रद्धा पसरवणारा मेसेज सर्रास पुढे पाठवते. घंटानादाचा गर्भित अर्थ दुर्लक्षित करुन त्याने निर्माण झालेल्या कंपनांच्या तीव्रतेमुळे कोरोनाचे विषाणू मरुन जाणार असल्याचा भाबडा आनंद तो बुद्धी गहाण टाकून अभिमानाने शेअर करतो. एकच मेसेज स्वामी विवेकानंदांपासून, आईनस्टाईन ते विश्वास नांगरे-पाटील यांच्या नावानिशी तर कधी निनावी पुढे पाठवताना आता तो बिचकत नसतो. टिकटॉकवर बंदी घालणं अयोग्य आहे म्हणणार्‍या कुणा एका आभासी व्यक्तीशी तो आपल्या हातातल्या चिनी बनावटीच्या मोबाईलवरुन तावातावाने वाद घालतो. दिवसातले जवळपास सहा तास त्याची मुलं समाज माध्यमं वापरत असतात. तो स्वत: किमान चार तास आणि सामान्य ज्येष्ठ नागरिकही प्रचंड फावला वेळ हाताशी असल्याने जुजबी मोबदल्यात मिळणारी अमर्याद करमणूक स्क्रोल करण्यात साधारण २ ते ३ तास सहज घालवतात असं या क्षेत्रातले अभ्यासक सांगतात. मात्र माहितीच्या ढिगार्‍यात गुदमरुन अनेकदा तो आतून अस्वस्थ होतो. ’दिंड्या पताकांनी, दुमदुमली पंढरी, तरी मी श्रीहरी, कासावीस’ ही अवस्था राहतेच.

कुणाला लग्नासाठी स्थळ सुचवण्यात आलं की तो सगळ्यात आधी त्यांचं सोशल मिडीया प्रोफाईल बघतो. पती, पत्नी किंवा एकाच कुटुंबातले सदस्य एकमेकांना जितकं ओळखत नाहीत तितकं या सोशल साईट्स त्याला ’ओळखून’ असतात. त्याच्यासारख्या भाबड्या मतदारांची कलचाचपणी करायची. त्यानुसार विशिष्ट पोस्ट्स किंवा ट्वीट्सचा मारा करुन आपल्या पक्षाला अनुकूल असे जनमत तयार करायचे ही पद्धत राजकीय क्षेत्रात रुढ होत जाते. व्यापारी कंपन्याही हेच करत असतात. त्याने नुकतेच काय ’सर्च’ केले आहे ते पाहून त्याच्याशी निगडीत उत्पादनांच्या जाहिरातींचा भडिमार त्याच्यावर होऊ लागतो. ऑरवेलचे ’बिग ब्रदर इज वॉचिंग यू’ समाज माध्यमांवरही लागू होते आहे हे त्याच्या लक्षातही येत नाही. काल पहिल्यांदाच ज्याच्याशी व्हॉट्स अ‍ॅपवर चॅट केले ती व्यक्ती दुसर्‍या दिवशी फेसबुकच्या ’पीपल यू मे नो’ मध्ये लगेच दिसणं याला तो योगायोग समजतो. 

सुरुवातीला त्याला वाटत असतं की आपल्या वैयक्तिक माहिती मध्ये /डाटामध्ये लपवण्य़ासारखं काही नाही, आपल्या दोनचार एफडी, इवलीशी पुंजी. मग घाबरायचं कशाला! त्यामुळे बहुतेक वेळा आपला डाटा वापरण्य़ाची परवानगी ’आय अ‍ॅग्री’ असे क्लिक करुन तो स्वत:च देत असतो. संख्येने सर्वाधिक असलेल्या सामान्य माणसाची वैयक्तिक 'माहिती' हा सायबर व्यवसायाचा कच्चा माल  तो स्वत:च पुरवत असतो. समाज माध्यमं आणि त्यामागील अर्थकारणाचे नैतिक मूल्यमापन करताना तो हे विसरतो की ’फुकट’ या लेबलखाली आलेली सुविधा त्याचा गिनीपिग आणि ग्राहक म्हणून वापर करत असते. 

मग एके दिवशी, संगणकातले बहुतेक सॉफ्टवेअर फुकट वापरताना त्याला बरं वाटत असलं तरी पैसे उकळण्यासाठी रॅन्समवेअरचा वापर करणारे सायबर गुन्हेगार त्याच्या किंवा त्याच्या कंपनीच्या संगणकापर्यंत त्या मार्फत पोचतात. कधी त्याला त्याच्या बँकेकडून खाते अपडेट करायचे असल्याने माहिती विचारणार्‍या मेल येतात. बँकेकडून अशी माहिती ऑनलाईन विचारली जात नसते हे विसरुन ,शहानिशा न करता तो माहिती पाठवतो. त्याच्या खात्यातून कष्टाने साठवलेले काही हजार रुपये काढले गेल्याचा एसएमएस पाहून तो हबकतो. त्याच्या बायकोने कधीतरी नकारात्मक मेनोपॉजल मूडमध्ये अनोळखी व्यक्तीशी फेसबुक मेसेंजरमध्ये अभावितपणे केलेल्या भावनिक चॅटचा फायदा घेऊन कुणीतरी तिला मानसिक त्रास देऊ लागतं. ती सैरभैर होते. विद्या वॉक्सचं नवं गाणं, सुपरहिट वेब सिरिजपासून फॅशनच्या लेटेस्ट ट्रेंड्स पर्यंत सगळे अपडेट्स असलेली त्याची मुलगी फ्रेंडलिस्ट मोठी दिसावी म्हणून, चाहत्यांना नाराज कसं करायचं म्हणून इन्स्टा वर अनोळखी मित्रविनंत्या स्वीकारते. त्यातल्याच कुणीतरी तिचं फेक प्रोफाईल करुन त्यावर वाटेल तसे फोटो आणि मजकूर टाकलेला पाहून तिच्या पायाखालची जमीन सरकते. तिचा भाऊ सायबर कॅफेत फॉर्म भरुन झाल्यावर लॉगआऊट न करताच घाईने निघतो. दुसर्‍या दिवशी त्याला त्याच्या इनबॉक्समध्ये त्याने इतक्यात कधीतरी क्लिक केलेल्या पॉर्नसाईटचे डिटेल्स जगजाहीर करु अन्यथा अमुक पैसे या खात्यात पाठवा, असा धमकीचा मेल आलेला दिसतो. 

’हे सगळं नायजेरियन लोक करतात आणि नोएडा किंवा मुंबईच्या हाय सोसायटीत घडतं ते सगळं, आपल्याला काय करायचंय,’ असं म्हणत आजवर ज्या सामान्य माणसाने सायबर जगाकडे कधी गांभीर्याने पाहिलेलं नसतं तो अशा एखाद्या घटनेने खडबडून जागा होतो. आजवर त्याच्यासाठी सायबर गुन्हेगारी म्हणजे भव्यदिव्य हॉलिवूड सिनेमातल्या कथा. बलाढ्य सरकारी यंत्रणांची गुप्त कागदपत्रं, न्युक्लिअर पॉवर प्लांटसंबंधीची गोपनीय माहिती, बँकामधले करोडो डॉलर्स वगैरे लुटण्यासाठी केलं जाणारं हॅकिंग. त्या अजब दुनियेशी त्याचा फक्त प्रेक्षक म्हणून संबंध असतो. पण आता सायबर विश्व एखाद्या चक्रीवादळासारखं त्याचं जगणं स्वत:सोबत वेगाने फरफटत घेऊन जात असतं. सायबर गुन्हेगारी त्याच्या चिमुकल्या घराचा उंबरठा ओलांडून आत आलेली असते.

जसं फक्त गाडी चालवता येणं पुरेसं नसतं. रहदारीचे नियम माहीत असणं, ब्रेकचा नीट वापर, गाडीची जुजबी दुरूस्ती करता येणं हे किमान कौशल्य अवगत असायला हवं तसंच सायबर विश्वात वावरताना देखील तारतम्य, व्यवहारज्ञान आणि किमान आवश्यक तांत्रिक ज्ञान नसेल तर अपघाताचा धोका अधिक. असतो. मग सामान्य माणसाच्या हातात काय असतं! ग्राहक म्हणून जागं राहणं. विवेकाचा वापर करणं. आयुष्यात खुट्ट झालं तरी ते समाजमाध्यमावर ओरडून सांगण्याचा मोह आवरणं, इतर लोक काय करत आहेत याबद्दल अवाजवी उत्सुकता न बाळगणं. सुरक्षेचे बेसिक सेटिंग वापरणं. व्यक्तिगत आवडीसाठी, तांत्रिक सुविधांसाठी, नेटवर्किंगसाठी, व्यवसायासाठी, सामाजिक-वैचारिक उपक्रमांसाठी, समविचारी लोकांच्या वर्तुळात राहण्य़ासाठी समजून उमजून समाज माध्यमाचा वापर करणं. असुरक्षित लिंक्सवर क्लिक नं करणं. https न वापरणार्‍या वेबसाईट्सवर आर्थिक व्यवहार टाळणं. अनावश्यक आणि क दर्जाचे अ‍ॅप्स इन्स्टॉल न करणं. दरवेळी फीडबॅक आणि रेटिंग बघणं. आभासी आणि वास्तव जगातली सीमारेषा पुन्हा एकदा ठळक करणं. त्यासाठी नुसतं डिजिटली साक्षर न होता डीजिटल व्यवहारज्ञान मिळवणं. 

सॉक्रेटिसने कोणत्याही संवादापूर्वी स्वत:ला तीन प्रश्न विचारायला सांगितले आहेत. सायबर विश्वात कोणतीही भर घालताना किंवा काही फॉरवर्ड करताना त्याने त्यात थोडे बदल करुन हे प्रश्न स्वत:ला विचारावे. ही माहिती खरी आहे का? या माहितीमुळे कुणाचे अकारण नुकसान तर होणार नाही ना? ही माहिती पाठवणं खरंच इतकं आवश्यक आहे का? यापैकी एक उत्तर जरी नकारार्थी आलं तर ’एंटर’ बटण दाबायचा मोह त्याने आवरणं. स्वत:ला कायम कृत्रिम आणि आकर्षक पद्धतीनेच सादर करण्याचं दडपण न घेता #MeriRealLife या टॅगसारखं आपलं खरंखुरं, मुखवटेविरहीत आयुष्य आनंदाने जगायला शिकणं. 

सायबर तंत्रज्ञान हे एक साधन आहे, साध्य नाही, आयुष्य व्यापून टाकेल इतकं महत्त्वाचं नाही. सामान्य माणसाने इतकी उर्जा, वेळ आणि मानवी तास त्यात अनुत्पादकपणे वाया घालवण्याइतकं तर नाहीच नाही. ते वॉशींग मशीन किंवा फूड प्रोसेसर सारखं मदतनीसाचं काम करतं तोवर ते नक्कीच उपयोगी आहे पण ते त्याच्या विळख्यात खेचून त्याला त्याचा गुलाम करत असेल तर! त्याच्या गरजा इतर कोणीतरी ठरवत असेल तर! तर त्याने हे थांबवायला हवं. त्याच्या गरजा काय आहेत हे त्याने ठरवावं. संयमाचं महत्त्व त्याची संस्कृती हजारो वर्षांपासून सांगतेय.. मग कुठे थांबायचं हे त्याला ठरवता आलं पाहिजे. ’यंत्रात’ परिवर्तीत होऊ घातलेल्या या माणसाला त्याच्या आतल्या समुद्राची गाज ऐकता यावी. त्यासाठी तंत्रज्ञानाबरोबरच हवे नको निवडण्याची समज विकसित व्हायला हवी. अन्यथा भारतीय समाजाचं शरीर आधुनिक साधनांच्या साहाय्याने जगत राहील पण त्याचा आत्मा हरवलेला असेल. ’आपली मूल्य बदलत चालली आहेत का, आपल्या वैयक्तिक आयुष्यातले ताण त्यामुळे वाढत आहेत का, आपलं सहजीवन त्यामुळे अस्थिर होतं आहे का, ’जीपीएस’च्या कक्षेबाहेरही एक विशाल जग आहे हे आपण विसरलो आहोत का, आपल्यासाठी काय जास्त महत्त्वाचं आहे, वास्तवातली आपली माणसं, आपले छंद, आपलं काम की आभासी जग!’ हा विचार त्याला करता आला पाहिजे. ऑनलाईन, ऑफलाईन जगात स्विच ऑन ,स्विच ऑफ करता आलं पाहिजे. कसं! तर ’रस्त्यावरून मिरवणूक जरी गेली ना, तरी उघडू नये दार. पण सामीलच व्हावे वाटले मिरवणुकीत तर जमावाच्या हाकेची वाटही पाहू नये’, असं ‘चर्चबेल’मधील एका लेखात ग्रेस म्हणतात तसं.

या दोन्ही जगांना जोडणारा पूल एवढीच भूमिका आणि किंमत त्याने सायबर तंत्रज्ञानाला द्यायला हवी, गुलामीच्या बेड्या तोडायला हव्यात आणि हे त्याने लवकर करायला हवं, नव्हे आत्ताच.

सावध ऐका पुढल्या हाका

’ऑनलाईन’ शिकणार्‍या शाळकरी मुलांना सुद्धा सायबर सुरक्षेचे बेसिक नियम एव्हाना माहित झाले आहेत. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या जनहितार्थ केलेल्या जाहिरातीतून अमिताभ बच्चन ते नियम आपल्याला कळकळीने सांगत असतात. १) आपले पासवर्ड परक्या व्यक्तीला कधीही कळू देऊ नका २) इंटरनेटवर जर आर्थिक व्यवहार करीत असाल तर आपला ओटीपी म्हणजे वन टाईम पासवर्ड कुणाला सांगू नका आणि ३) आपली वैयक्तिक माहिती आणि बँक डिटेल्स सोशल मीडियावर किंवा इंटरनेटवर कुणालाही देऊ नका. खरे तर आपल्याला हे इतके पक्के पाठ झाले आहे मग तरीही सायबर गुन्हे इतक्या मोठ्या प्रमाणावर का घडत असावेत! विशेषत: कोविड काळात आपल्या भारतात सायबर गुन्हेगारीत 23 टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. याची दोन कारणे आहेत. आपली फसवणूक होत असल्याचा क्षण अगदी व्यवहारचतुर लोकांना देखील सहजपणे ओळखता येत नाही. नजर हटी दुर्घटना घटी. दुसरे कारण आहे सायबर जगाच्या अंडरवर्ल्डबद्दल, अंधार्‍या कोपर्‍यांबद्दल, नव्या धोक्यांबद्दल जनतेची अनभिज्ञता. (लेखाच्या शेवटच्या भागात आपण याबद्दल विस्ताराने जाणून घेऊया)

सायबर गुन्हेगारांना आपली माहिती मिळते कुठून ?

जॉर्ज ऑरवेल या प्रसिद्ध लेखकाने ’१९८४’ या पुस्तकातून साम्यवादी सत्तेच्या विळख्यात स्वातंत्र्य आणि समतेची भाबडी स्वप्ने पाहणार्‍या जनतेला ‘बिग ब्रदर इज वॉचिंग यू’ ही जाणीव करुन दिली होती. आज ’बिग ब्रदर’ची जागा गुगल, अ‍ॅमेझॉन, फेसबुकसारख्या बलाढ्य अशा सायबर कंपन्यांनी घेतली आहे. आपण कुठे राहतो, काय करतो, आपल्या कुटुंबात कोण कोण आहेत, आपण काय खातो, काय पितो, कुठे जातो, कोणत्या वस्तू वापरतो, आपल्या आवडीनिवडी काय आहेत, आपण कोणाशी बोलतो, इतकेच नव्हे तर काय बोलतो, इंटरनेटवर काय सर्च करतो हे सगळे या बिग ब्रदर्सना माहित असते. अगदी नवराबायको किंवा घरातली माणसे जितकी एकमेकांना ओळखत नसतील तितक्या या सायबर कंपन्या आपल्याला ’ओळखून’ असतात असे म्हटले तर अतिशयोक्ती ठरणार नाही. आपण इंटरनेटरवर जेव्हा ’फ्री’ म्हणून काही वापरत असतो तेव्हा आपण त्याचा असा मोबदला नकळत देत असतो. कोणतेही मोफत अ‍ॅप इन्स्टॉल करतेवेळी आपण ’आय अ‍ॅग्री’ यावर जेव्हा क्लिक करतो तेव्हा आपण त्या अ‍ॅपला आपले फोनबुक, गॅलरी, मोबाईलमधल्या फाईल्स वापरण्याची स्वत:च परवानगी देत असतो. बहुतेक जणांना सोशल मीडियावर व्यक्त व्हायला आवडते, सोशल मीडियाचा उद्देशच तो आहे. पण याचा अतिरेक होऊन आपल्या आयुष्यात खुट्ट जरी वाजले तरी त्यांना ते जगाला ओरडून सांगायचे असते. त्यामुळे ’हॅविंग पिझ्झा विथ अमुकतमुक’ किंवा ’ट्रॅव्हलिंग टू बंगलोर’ अशी पोस्ट टाकून सतत आपले अपडेट जगाला देण्याच्या सवयीतूनही ही माहिती सायबर जगात पोहचत असते. म्हणजे एका अर्थी या नव्या बिग ब्रदरच्या नजरकैदेत आपण स्वखुशीने उडी मारत असतो. 

ही सर्व माहिती म्हणजेच ज्याला डेटा असे म्हटले जाते, त्यात दोन गटांना स्वारस्य असते. एक म्हणजे मार्केटिंग कंपन्या, त्यांच्यासाठी आपण केवळ ग्राहक असतो आणि फक्त नफा कमावणे हा त्यांचा उद्देश असतो. दुसरा गट आहे, तो सायबर गुन्हेगारांचा, त्यांना सावज शोधण्यासाठी ह्या माहितीचा  उपयोग होतो. मग ह्यावर उपाय काय? हे सगळे वापरायचेच नाही! अर्थातच नाही.  कधीतरी अपघात होईल म्हणून जसे आपण प्रवास करणे थांबवत नाही. तसेच इंटरनेट वापरणे आपण थांबवायचे नाही. कारण इंटरनेटविना जगणे म्हणजे प्रगतीच्या वाटा स्वत:हून बंद करणे. इंटरनेटचा वापर अधिकाधिक स्मार्ट पद्धतीने करणे आणि सावधगिरी बाळगणे हाच यावर उपाय आहे. 

सायबर गुन्हेगार कोण असतात!

हे अतिशय उच्चशिक्षित असतात, त्यांना हॅकिंगचे उच्च तंत्रज्ञान अवगत असते असे बहुतेकांना वाटते परंतु बरेचदा हे गुन्हेगार जुजबी तांत्रिक ज्ञानाच्या साहाय्याने सावजाला हेरतात आणि लुबाडतात. गुन्हेगारी वृत्ती याच्या मुळाशी असते. झारखंडमधले जमताडा, राजस्थानमधले भरतपूर किंवा दिल्लीजवळचे नोएडा ही सगळी गावे सायबर गुन्हेगारीसाठी कुप्रसिद्ध आहेत. भारतात होणार्‍या एकूण सायबर गुन्हेगारीमध्ये 98% सायबर गुन्हे हे भारतीयांनीच केलेले असून 96% सायबर गुन्हे पुरुषांनी केलेले असतात. हे सायबर गुन्हेगार आपल्या अवतीभोवती सुद्धा असू शकतात. समाजविघातक वृत्तीचे लोक, व्यवसायातील स्पर्धक, काढून टाकल्यामुळे राग किंवा डूख धरलेले माजी कर्मचारी, कुतूहल किंवा गंमत म्हणून हॅंकिंग करून पाहणारे विद्यार्थी, प्रेमप्रकरणातून किंवा दुखावले गेल्याने सूड उगवण्यासाठी देखील गुन्हेगारी मनोवृत्तीचे लोक असे गुन्हे करत असतात. मुखवटे धारण करणे आभासी जगात अतिशय सोपे असल्याने गुन्हेगारांचे फावते. 

सायबर गुन्हेगारीचे आर्थिक फसवणुकीपलिकडे कोणते प्रकार असतात!

लव्हबग 2000 किंवा वॉनाक्राय 2017 असे सायबर अ‍ॅटॅकस् (रॅनसम वेअर) जगभर गाजले आहेत. मोठमोठ्या वित्तसंस्था, कॉर्पोरेट्सची गोपनीय माहिती एन्क्रिप्ट करुन/ चोरुन ती डिक्रिप्ट करण्याच्या बदल्यात बिटकॉईनसारख्या डिजिटल चलनात खंडणी वसूल करणे असे या गुन्ह्यांचे स्वरूप असते. हॉलीवूडच्या सिनेमातून आपण याची झलक पाहतो मात्र इथे आपण सर्वसामान्यांना भेडसावणार्‍या सायबर धोक्याबद्दल बोलत आहोत. असे गुन्हे मुख्यत: तीन प्रकारचे असतात. १) आर्थिक लुबाडणूक जी हॅकिंग किंवा फिशिंगद्वारे केली जाते. २) मानसिक छळ, जो ट्रोलिंग किंवा सायबर बुलिंगद्वारा केला जातो. आणि ३) लैंगिक शोषण, जे फोटो मार्फिंग किंवा वैयक्तिक माहिती चोरून ब्लॅकमेलिंग पद्धतीने केले जाते. अगदी ड्रग रॅकेटमध्ये ओढण्यात त्याचे पर्यावसान होऊ शकते. 

सायबर धोके टाळण्यासाठी काय खबरदारी घ्यायला हवी! 

दुसर्‍याच्या मोबाईल किंवा संगणकावरून सोशल मीडिया किंवा बँक अकाउंट वापरणे टाळायला हवे आणि वापरलेच तर ताबडतोब लॉग आऊट करावे. कुणीही सहज ओळखेल असा पासवर्ड नसावा. साधारणत: बायकांना आपल्या नवर्‍याचे किंवा मुलांची नावे पासवर्ड म्हणून वापरण्याची हौस असते. पुरुष बरेचदा त्यांच्या आवडत्या स्त्रीचे नाव वापरतात. त्यांना ओळखणार्‍या व्यक्ती किंवा हॅकर्स ते गेस करू शकतात आणि तुमचे अकाउंट भलत्याच व्यक्तीच्या ताब्यात जाते. याला हॅकिंग म्हणतात. बहुतेक लोक आपल्या पोस्टचे सेटिंग कायम पब्लिक ठेवतात. गुन्हेगार त्याचा वापर करून प्रोफाईल व इतर फोटो कॉपी करून त्यासारखेच दिसणारे डुप्लिकेट अकाउंट तयार करतात. याला क्लोनिंग म्हणतात. मूळ अकाउंटवरील मित्रांची नावे पाहून त्यांना फ्रेंड रिक्वेस्ट पाठवतात. मग त्यांना ’मी अपघातात सापडलो आहे, मला मदत करा’ यास्वरुपाचे खोटे मेसेज पाठवले जातात. जेव्हा कुणी पैशाची मागणी करत असतो तेव्हा आपले कान टवकारलेच गेले पाहिजेत. अशा वेळी शहानिशा केल्याशिवाय कोणतेही व्यवहार केले जाऊ नयेत.

लैंगिक शोषण करणारे गुन्हेगार फोटो मॉर्फिंगचा वापर करतात. परंतु मुळात त्यांना हे फोटो उपलब्ध कसे होतात? बहुतेक महिला किंवा मुली आपल्या फोटोंचे प्रोफाईल सेटिंग हे पब्लिक राहू देतात. त्यामुळे ते कुणीही डाऊनलोड करू शकतो. त्याचा दुरुपयोग करू शकतो. खात्री न करता स्वीकारलेली फ्रेंड रिक्वेस्ट अनेकदा गुन्ह्याचे मूळ ठरते. 

सुशिक्षित लोक सायबर गुन्ह्यांना कसे बळी पडतात! 

सायबर गुन्हेगार सावजाच्या मानसिक स्थितीचा व्यवस्थित अभ्यास करतात. 11 ते17 वर्षे या वयोगटातल्या मुला-मुलींना इंस्टाग्राम किंवा डेटिंग अ‍ॅप्सवर, तरुण मुलींना साधारणत: विवाह नोंदणी स्थळांच्या वेबसाईटवर तर मध्यमवयीन महिला तसेच पुरुषांनासुद्धा फेसबुकच्या माध्यमातून फेक मित्र बनून जाळ्यात ओढले जाते. सोशल मिडीयावर महिलांशी संवाद साधताना त्यांच्या संवेदनशीलतेचा, मानसिक अवस्थेचा गैरफायदा घेतला जातो. हार्मोनल त्रासामुळे किंवा आयुष्यातल्या ताणतणावांमुळे कुणी आपल्याशी थोडेसे सहानुभूतीने बोलले किंवा प्रशंसा केली की नकळत त्या मोकळेपणाने बोलू लागतात. विश्‍वास संपादन केल्यावर हे संभाषण पुढे अत्यंत खाजगी स्तरावर नेले जाते. कालांतराने ही माहिती उघड करण्याची धमकी देऊन लैंगिक शोषण केले जाते तर कधी परदेशातून भेटवस्तू पाठवल्याचे सांगून ती सोडवून घेण्यासाठी महिलेला वेगवेगळ्या खात्यांमध्ये रकमा भरायला सांगितल्या जातात. विवाहविषयक वेबसाईटवर आपण उच्चशिक्षित सुस्थापित एनआरआय आहोत असे भासवून आधी लग्न ठरवणे आणि गोड बोलून पैशाची मागणी करणे असे प्रकार अनेकदा घडतात. पुरुषांनाही महिलांच्या नावाने मित्र विनंती पाठवून लुबाडले गेल्याच्या अनेक घटना घडत असतात. मध्यमवयीन लोक फारसे तंत्रस्नेही नसतात, त्यांना मुलाचा मित्र वगैरे असल्याचे सांगून गोंधळात टाकून घाईने पासवर्ड किंवा ओटीपी विचारला जातो. त्यामुळे सायबर जगात वावरताना आपला मेंदू हा सतत सजग राहिला पाहिेजे.

‘फ्री’ ह्या शब्दाबद्दल असलेले आकर्षण हे आर्थिक फसवणूक होण्यामागचे अत्यंत महत्त्वाचे कारण आहे. फ्री भेटवस्तू घ्यायला कोणत्याही लिंकवर जाणे, फ्री वायफाय वापरणे टाळायला हवे. वेबसाईटवर आर्थिक व्यवहार करताना वेबसाईटच्या नावाआधी https/लॉकची खूण बघायला हवी. आपण एखाद्या हॉटेलमध्ये जेवायला गेलो तर मेन्यूकार्डवरचे सगळे पदार्थ आपण खात नाही. आवडेल तेवढेच निवडतो. दुर्दैवाने इंटरनेट किंवा सोशल मीडियावरती आपण अशी निवड करत नाही. केवळ क्षणिक आनंदासाठी 80 व्या वर्षी आपण कसे दिसू, किंवा मागच्या जन्मी आपण कोण होतो अशी तथ्यहीन माहिती देणारे अ‍ॅप त्याचे रेटिंग न पाहता इन्स्टॉल करून घेऊन सायबर धोक्याची पातळी आपण स्वत:च वाढवत असतो. अँटिव्हायरस सारख्या सुरक्षेच्या उपायांवर खर्च करायला बरेच जण तयार नसतात, याकडे गांभीर्याने पाहायला हवे. 

डार्क वेब आणि सायबर अंडरवर्ल्ड

हिमनगाचा जेमतेम 1/3 भाग आपल्याला पाण्याच्या वर दिसतो. तसेच आपण वापरतो, वावरतो ते सरफेस वेब हे फक्त 4% आहे. इंटरनेटचा उरलेला 96% भाग म्हणजे डीप वेब. इथपर्यंत सर्च इंजिन पोहोचू शकत नाही. या डीपवेबच्या अगदी तळाशी आहे सायबर जगाचे अंडरवर्ल्ड म्हणजेच डार्क वेब. पूर्वी जगाचे राजकारण किंवा समाजकारण हे तेलाभोवती केंद्रित असायचे. जगात जी काही युद्धे होतात ती बरेचदा ’तेल’ ह्या प्रश्‍नामुळे निर्माण झालेली असतात. आता जगाचे जे काही राजकारण, समाजकारण आहे ते डेटाभोवती गुंफलेले आहे. येत्या काळातील युद्ध ही सायबर वॉर असतील आणि ती या डार्कवेबच्या माध्यमातून होतील, असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही. 

पुढच्या जगाचे जाऊ द्या, सायबर वापरकर्ता म्हणून विचार केला तर आपल्याला विशेष महत्त्वाची न वाटणारी आपली माहिती या वेब अंडरवर्ल्डमध्ये प्रचंड किंमतीला विकली जाते. म्हणजे आपले नाव, गाव, पत्ता, आधारकार्ड, पॅननंबर अशी माहिती 10 ते 20 रुपयाला. आपल्या डेबिट/क्रेडिट कार्डचा नंबर आणि नाव सुमारे 200 रुपयांना. कार्डची एक्स्पायरी डेटसारखी माहिती अजून जास्त किमतीला तर पासपोर्टसारखे दस्तावेज तब्बल 10000-15000 रुपये प्रति व्यक्ती विकले जातात. हे दर गरजेनुसार वाढत जातात. इंटरनॅशनल शॉपिंग वेबसाईटवरती बर्‍याचदा ओटीपी विचारला जात नाही, अशा ठिकाणी या माहितीचा गैरवापर केला जातो. सावधगिरी म्हणून इंटरनॅशनल कार्डवर स्पेंडिंग मर्यादा कमीत कमी ठेवणे, इंटरनॅशनल व्यवहाराचे सेटिंग एरवी ऑफ ठेवणे एवढे मात्र आपण नक्की करु शकतो.

‘डिपफेक’- सायबर जगातला एक नवा, भयावह धोका 

यूट्युबवर बीबीसाचा ओबामांवरील एक व्हिडिओ आहे. यात ओबामा आपल्याशी संवाद साधताना दिसतात. व्हिडिओत शेवटी सांगण्यात येते की तुम्ही ज्यांचे बोलणे ऐकले त्यांची देहबोली, त्यांची बोलण्याची लकब, त्यांचा आवाज, त्यांचा चेहरा जरी ओबामांसारखा असला तरी ते ’सिंथेटिक’ ओबामा होते. युनिव्हर्सिटी ऑफ वॉशिंग्टनच्या संशोधकांनी विविध व्हिडिओंमधून ओबामांचे चौदा तासांचे फुटेज घेऊन त्याच्यातून ओबामांची उच्चार करण्याची पद्धत, त्यांचे हावभाव, आवाज ह्याचे नमुने घेऊन व्हर्च्युअल रिअ‍ॅलिटीच्या मदतीने हे सिंथेटिक ओबामा तयार केलेत. थोडक्यात याचिं देही याचिं डोळा पाहिलेला व्हिडिओही खोटा, नकली असू शकतो. वलयांकित प्रसिद्ध व्यक्तींच्या विरोधात या तंत्राचा येत्या काळात मोठ्या प्रमाणात वापर होणार असल्याची शक्यता असल्याने संशोधकांनी त्याबाबत सावध करण्यासाठी या व्हिडिओची निर्मिती केली आहे. व्हिडिओतील व्यक्ती खरी की सिंथेटिक हे ओळखण्याचे सध्यातरी केवळ ब्लिंक आय टेक्नॉलॉजी हे एकच तंत्रज्ञान आहे आणि तेही हा फरक अद्याप शंभर टक्के अचूकतेने शोधू शकलेले नाही. फोटो मॉर्फिंगची ही पुढची पायरी आहे. फोटो मॉर्फिंगमध्ये बरेचदा एका व्यक्तीचे अर्धनग्न शरीर आणि दुसर्‍या व्यक्तीचा चेहरा मर्ज केला जातो. या बाबतीत रिव्हर्स इमेज चेकिंगचा वापर करून फोटो बनावट असल्याचे ओळखता येऊ शकते पण डिपफेक मध्ये हे मिक्सिंग अतिशय बेमालूमपणे केले जाते. 

सायबर गुन्हेगारांनी ह्या डिपफेकचा वापर कोविड काळात केल्याची नोंद आहे. काही जवळच्या व्यक्तींचे आवाज आपण अगदी झोपेतही ओळखू शकतो. न्यूयॉर्क टाईम्समधील एका बातमीनुसार सीइओच्या आवाजात कंपनीच्या एका महत्वाच्या अधिकार्‍याला फोन करण्यात आला आणि प्रचंड मोठे आर्थिक व्यवहार करायला सांगण्यात आले. बोलणार्‍या व्यक्तीचा आवाज, शैली अत्यंत परिचयाची असल्याने संशयाला जागा नव्हती, व्यवहार केले गेले आणि नंतर ’तो मी नव्हेच’ हे सीइओ ने स्पष्ट केल्यावर फसवणूक झाल्याचे संबंधितांच्या लक्षात आले. आजवर लांब कुठेतरी घडणारे हे गुन्हे आपण ग्लोबल खेड्याचा भाग असल्याने आपल्याही उंबरठ्याशी येऊन पोचले आहेत. याची नोंद आपण वेळीच घेणे निकडीचे आहे.  

सुष्ट आणि दुष्ट प्रवृत्तींमधला संघर्ष अनादि काळापासूनचा आहे. सायबर जग त्याला अपवाद नाही. इथले गुन्ह्यांचे प्रकार आणि सावज हेरण्याच्या क्लृप्त्या तंत्रज्ञानाइतक्याच वेगाने वाढत आणि बदलत जाणार आहेत. आपण स्वत:ला सुजाण आणि जबाबदार नागरिक समजत असू तर डिजिटल इंडियाचे स्वप्न साकार व्हायला आपले सायबर साक्षर असणे पुरेसे नाही. सायबरधोक्यांबाबत सावध असणे तितकेच महत्वाचे आहे. विवेकी मन, तर्कशुद्ध विचार करणारा चाणाक्ष मेंदू आणि या दोहोंच्या ताब्यात असलेले प्रत्यक्ष क्लिक करणारे मनगट या त्रयीवरच सायबर जगातला आपला निर्धोक आणि आत्मविश्वासपूर्ण वावर अवलंबून आहे.